Psalm – znaczenie, rodzaje i miejsce w tradycji biblijnej

Psalm to poetycki utwór religijny, który w tradycji biblijnej służy modlitwie, uwielbieniu Boga i wyrażaniu ludzkiego doświadczenia. Psalmy mogą być śpiewane albo recytowane. Ich najważniejszy zbiór stanowi Księga Psalmów, należąca do Biblii hebrajskiej oraz chrześcijańskiego Starego Testamentu. W judaizmie nosi ona nazwę Tehillim. Poszczególne utwory łączą język poezji z prośbą, wdzięcznością, refleksją i pamięcią o dziejach wspólnoty.

Co zawiera Księga Psalmów

Psałterz hebrajski obejmuje 150 psalmów. Zbiór dzieli się na pięć części, których zakończenia zaznaczają formuły uwielbienia. Nie jest jednolitym poematem napisanym przy jednej okazji: powstał z mniejszych kolekcji i tekstów o różnym charakterze. Wśród nich znajdują się między innymi pieśni pielgrzymów oraz utwory dotyczące królewskiego panowania.

Wiele psalmów tradycja wiąże z Dawidem, ale w nagłówkach pojawiają się także inne imiona i grupy, na przykład Asaf oraz synowie Koracha. Określenie „psalmy Dawida” nie dowodzi, że król osobiście napisał cały zbiór. Nagłówki są ważnym świadectwem przekazu religijnego, natomiast ustalanie dat i autorstwa poszczególnych utworów pozostaje zadaniem badań biblijnych.

Uwielbienie i prośba w języku poezji

Psalmista może wychwalać Boga, dziękować za ocalenie, prosić o przebaczenie albo skarżyć się na krzywdę. Te postawy często występują w jednym utworze: modlitwa zaczynająca się od lęku może kończyć się wyznaniem ufności. Psalm nie jest więc zawsze pogodną pieśnią. Zachowuje miejsce także dla niepewności i doświadczenia opuszczenia.

Poezja psalmów korzysta z obrazów i powracających myśli. Kolejny wers może rozwijać, dopełniać lub przeciwstawiać się poprzedniemu. Takie zestawienie nazywa się paralelizmem. Ważniejsze od rymu bywa wzajemne objaśnianie zdań. Metafory skały, światła, drogi czy pasterza pomagają wyrazić religijne znaczenia za pomocą doświadczeń znanych słuchaczom.

Przykłady znanych psalmów

Psalm 23 przedstawia Boga jako pasterza zapewniającego prowadzenie i opiekę. Obraz nie usuwa zagrożenia: w tekście pojawia się przejście przez mroczną dolinę. Ufność polega na przekonaniu o obecności Boga również w trudnym doświadczeniu. W dalszej części modlitwy pojawia się obraz gościnnego przyjęcia i przygotowanego stołu.

Psalm 51 jest modlitwą pokutną, zawierającą prośbę o miłosierdzie i wewnętrzne odnowienie. Z kolei Psalm 150 wzywa do uwielbienia z udziałem instrumentów oraz całego żyjącego świata. Te przykłady pokazują rozpiętość tematyczną psałterza: od osobistej skruchy przez zaufanie aż po wspólną, radosną pieśń pochwalną.

Psalmy w judaizmie i chrześcijaństwie

W judaizmie psalmy należą do modlitwy wspólnotowej i osobistej. Są recytowane w ramach nabożeństw, w wybranych momentach kalendarza oraz w indywidualnych potrzebach. Istnieją także zwyczaje rozłożenia lektury całego zbioru na określony czas. Różne wspólnoty zachowują własne praktyki, dlatego nie każdy plan czytania obowiązuje wszystkich Żydów.

Chrześcijanie odczytują psalmy również w świetle życia, śmierci i zmartwychwstania Jezusa. W katolickiej mszy psalm responsoryjny jest odpowiedzią na pierwsze czytanie, a w Liturgii godzin psalmodia zajmuje centralne miejsce. Tekst może być podejmowany naprzemiennie przez dwie części zgromadzenia albo przez prowadzącego i wspólnotę powtarzającą refren.

Dlaczego psalm bywa oznaczony dwoma numerami

Numeracja hebrajska i grecka różnią się sposobem podziału części utworów. Grecki przekład zwany Septuagintą łączy niektóre psalmy albo dzieli je inaczej; jego porządek wpłynął także na tradycję łacińską. Dlatego przy znanym Psalmie 23 można spotkać oznaczenie 22. Nie oznacza ono innego tekstu o przypadkowo podobnej treści.

Przy porównywaniu modlitewników pomocne jest sprawdzenie zarówno numeru, jak i pierwszych słów psalmu. Nie wszystkie różnice daje się rozwiązać przez stałe odjęcie jednej liczby. Odczytanie utworu w całości pomaga ponadto zachować jego sens: pojedynczy obraz wyrwany z lamentacji lub pieśni dziękczynnej może sugerować coś innego niż cała modlitwa.