Egzorcyzm – czym jest i kto może go sprawować?

Egzorcyzm jest obrzędem religijnym, którego celem według wierzeń danej wspólnoty jest ochrona przed złymi duchami lub uwolnienie od ich działania. W Kościele katolickim oznacza modlitwę podejmowaną w imię Jezusa Chrystusa i należy do sakramentaliów. Katolicyzm rozróżnia proste formy egzorcyzmu oraz egzorcyzm uroczysty. Poniższe objaśnienie dotyczy przede wszystkim tego katolickiego rozumienia pojęcia.

Biblijne podstawy egzorcyzmu

Ewangelie opisują Jezusa uwalniającego ludzi od duchów nieczystych. Przykładem jest opowiadanie o wydarzeniu w synagodze w Kafarnaum w pierwszym rozdziale Ewangelii Marka. W chrześcijańskiej interpretacji takie sceny ukazują władzę Chrystusa nad złem oraz związek jego działalności z głoszeniem królestwa Bożego.

Tekst ewangeliczny jest źródłem religijnego sensu tej praktyki, ale nie stanowi pełnego opisu późniejszego rytuału kościelnego. Formy modlitw rozwijały się w historii chrześcijaństwa. Przy objaśnianiu egzorcyzmu warto zatem odróżniać opowiadanie biblijne, wynikającą z niego naukę i przepisy regulujące współczesny obrzęd.

Egzorcyzm prosty i egzorcyzm uroczysty

Proste modlitwy egzorcyzmu występują między innymi podczas przygotowania do chrztu oraz w obrzędzie chrztu dzieci. Wyrażają prośbę o wyzwolenie spod wpływu grzechu i zła. Ich obecność w liturgii nie oznacza, że osobę przygotowywaną do sakramentu uznano za opętaną.

Egzorcyzm uroczysty, nazywany także wielkim, ma odrębny charakter. W katolickim rozumieniu jest stosowany w przypadkach, które Kościół rozpoznaje jako opętanie. Nie należy utożsamiać go z każdą modlitwą o pomoc w trudnościach, z błogosławieństwem ani z samym użyciem wody święconej.

Kim jest egzorcysta?

W katolicyzmie egzorcystą wykonującym tę szczególną posługę jest kapłan, który otrzymał wymagane upoważnienie. Kanon 1172 Kodeksu prawa kanonicznego wymaga szczególnego i wyraźnego zezwolenia ordynariusza miejsca. Wskazuje także na pobożność, wiedzę, roztropność i nieskazitelność życia osoby, której zadanie zostaje powierzone.

Posługa ta nie jest osobnym stopniem święceń. Sam fakt bycia księdzem nie oznacza automatycznego uprawnienia do sprawowania egzorcyzmu uroczystego. Kościelne ograniczenia dotyczą również używania właściwych mu formuł przez osoby świeckie; prywatnej modlitwy o ochronę nie należy przedstawiać jako równoważnego obrzędu.

Rozeznanie i odróżnienie od choroby

Katechizm Kościoła Katolickiego wyraźnie rozróżnia opętanie w rozumieniu religijnym i chorobę, zwłaszcza psychiczną. Wskazania amerykańskiej konferencji biskupów przewidują przed skierowaniem sprawy do egzorcysty ocenę obejmującą konsultacje medyczne, psychologiczne i psychiatryczne. Jest to istotny element opisu samej praktyki kościelnej.

Nietypowe zachowanie, silny lęk czy cierpienie psychiczne nie stanowią samodzielnego dowodu nadprzyrodzonej przyczyny. Egzorcyzm nie jest metodą diagnostyki ani leczenia chorób psychicznych. Opis religijnego obrzędu wymaga zachowania tego rozróżnienia, bez przypisywania ludziom opętania na podstawie relacji medialnej lub własnych przypuszczeń.

Egzorcyzm w życiu religijnym i kulturze

Katolickie rozumienie egzorcyzmu opiera się na modlitwie Kościoła, a nie na przypisywaniu kapłanowi niezależnej mocy. Obrzęd nie jest też sakramentem pokuty: spowiedź dotyczy pojednania i odpuszczenia grzechów. Używanie obu nazw zamiennie zaciera różnicę między odmiennymi czynnościami religijnymi.

Filmy i literatura grozy często koncentrują się na dramatycznych zjawiskach i walce pojedynczego bohatera. Taki obraz nie wyjaśnia ani teologii, ani zasad sprawowania obrzędu. Rzetelna definicja opisuje przekonania wspólnoty i jej praktykę, jednocześnie odróżniając je od fikcji oraz od naukowego rozpoznawania przyczyn ludzkiego cierpienia.