Kapłaństwo w chrześcijaństwie i innych tradycjach

Kapłaństwo oznacza funkcję religijną związaną ze sprawowaniem kultu i wykonywaniem obrzędów w imieniu wspólnoty. W różnych religiach odmiennie rozumie się jej pochodzenie, uprawnienia i sposób przekazywania. W chrześcijaństwie pojęcie to obejmuje również naukę o udziale wierzących w kapłaństwie Jezusa Chrystusa, dlatego nie zawsze jest synonimem urzędu duchownego.

Kapłan a osoba kierująca wspólnotą

Określenia kapłan, nauczyciel religijny i przywódca wspólnoty opisują różne funkcje, które mogą się łączyć. Kapłan może nauczać i organizować życie religijne, ale zakres jego posługi wynika z konkretnej tradycji. Sam fakt prowadzenia modlitwy nie wystarcza, aby przypisać danej osobie wszystkie uprawnienia znane z katolickiego kapłaństwa.

W porównywaniu religii ważne jest również pochodzenie funkcji. Może ona wiązać się z przynależnością do określonej linii rodowej albo z przyjęciem święceń i przygotowaniem do posługi. Chrześcijańskiego modelu sakramentalnego nie należy automatycznie przenosić na judaizm. Podobna polska nazwa może obejmować instytucje o odmiennych podstawach.

Kapłaństwo w Kościele katolickim

Katolicyzm odnosi kapłaństwo do Chrystusa jako pośrednika między Bogiem a ludźmi. Kapłaństwo służebne biskupów i prezbiterów jest rozumiane jako udział w jego posłudze, przekazywany przez sakrament święceń. Obejmuje głoszenie słowa, sprawowanie sakramentów i duszpasterską troskę o wspólnotę. Nie jest wyłącznie administracyjnym stanowiskiem.

Sakrament święceń ma trzy stopnie: biskupstwo, prezbiterat i diakonat. Katechizm odróżnia jednak dwa stopnie udziału w kapłaństwie służebnym, czyli biskupów i prezbiterów, od diakonów wyświęcanych do posługi. Stąd określenie kapłan nie obejmuje diakona w tym samym znaczeniu, choć diakon należy do duchowieństwa i otrzymał święcenia.

Powszechne kapłaństwo wierzących

W katolickiej nauce wszyscy ochrzczeni uczestniczą w kapłaństwie Chrystusa przez życie wiary, modlitwę i ofiarowanie Bogu własnego postępowania. Nazywa się to kapłaństwem wspólnym lub powszechnym. Nie oznacza przyznania każdemu ochrzczonemu prawa do sprawowania wszystkich czynności zastrzeżonych dla wyświęconych szafarzy.

Luteranizm mocno podkreśla powszechne kapłaństwo wierzących i ich równość wobec Boga. Uznaje zarazem potrzebę publicznej posługi głoszenia Ewangelii oraz udzielania sakramentów, powierzanej należycie powołanym osobom. Powszechne kapłaństwo nie oznacza więc braku pastorów czy księży. Luterańskie wyjaśnienie urzędu różni się od katolickiej nauki o święceniach.

Kapłaństwo w prawosławiu

W prawosławiu posługa biskupów, prezbiterów i diakonów ma charakter sakramentalny. Prezbiter służy wspólnocie w więzi z biskupem, przewodniczy liturgii i prowadzi działalność duszpasterską. Święcenia nie są rozumiane jako prywatna umiejętność wykonywania obrzędów, niezależna od konkretnego Kościoła i jego porządku.

Do prawosławnego kapłaństwa mogą być dopuszczani mężczyźni, którzy wcześniej zawarli małżeństwo, a także osoby żyjące w celibacie. Zasady dotyczące małżeństwa i święceń trzeba odróżniać od samego znaczenia kapłaństwa. Również życie zakonne jest osobnym zagadnieniem: mnich i kapłan to nazwy, które nie oznaczają automatycznie tej samej funkcji.

Kapłaństwo w judaizmie

Żydowskie określenie kohen, w liczbie mnogiej kohanim, odnosi się do rodu kapłańskiego wywodzonego od Aarona. W biblijnej tradycji jego zadania wiązały się ze służbą świątynną i ofiarami. Po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej zachowano pamięć o pochodzeniu kapłańskim oraz niektóre związane z nim obowiązki i zaszczyty religijne.

Rabin jest przede wszystkim nauczycielem i znawcą żydowskiej tradycji oraz prawa. Nie musi należeć do kohanim, a samo pochodzenie kapłańskie nie czyni człowieka rabinem. Te rozróżnienia pokazują, dlaczego słownik religijny powinien objaśniać funkcje w ich własnym kontekście. Duchowieństwo jest terminem organizacyjnym, którego zakres nie zawsze pokrywa się z kapłaństwem.