Midrasz – czym jest i jak objaśnia Biblię hebrajską

Midrasz to żydowski sposób objaśniania Biblii hebrajskiej, rozwijany przede wszystkim w tradycji rabinicznej. Tym samym słowem określa się również pojedynczą interpretację oraz zbiory powstałych w ten sposób tekstów. Hebrajski rdzeń darasz wiąże się z badaniem i dociekaniem. Midrasz poszukuje znaczenia słów Pisma i odnosi je do pytań o życie religijne, postępowanie człowieka oraz relację z Bogiem.

Jak powstaje midrasz

Punktem wyjścia może być pojedynczy wyraz, powtórzenie, nietypowe sformułowanie albo luka w biblijnej opowieści. Interpretator zestawia fragment z innymi miejscami Pisma i pyta, czego można się z niego nauczyć. Nie ogranicza się przy tym do prostego streszczenia wydarzeń. Interesuje go także znaczenie tekstu dla ludzi żyjących w późniejszym czasie.

Wyjaśnienie może mieć postać komentarza, przypowieści, dialogu lub rozwiniętej historii o biblijnej postaci. Opowiadanie pozwala pokazać motywy działania i wyrazić pytanie etyczne, którego Biblia nie rozpisuje w szczegółach. Takie uzupełnienie jest częścią interpretacji. Przy czytaniu trzeba odróżniać słowa samego tekstu biblijnego od późniejszego objaśnienia rabinicznego.

Midrasz halachiczny

Midrasz halachiczny dotyczy prawa religijnego i praktyki. Bada, jakie zasady postępowania można wyprowadzić z biblijnych nakazów oraz jak rozumieć ich zakres. Ogólne zdanie Tory może wymagać doprecyzowania, gdy wspólnota pyta o konkretny sposób wykonania przykazania. Interpretacja łączy wówczas autorytet Pisma z rozumowaniem nad jego zastosowaniem.

Do klasycznych zbiorów należą Mechilta związana z Księgą Wyjścia, Sifra komentująca Księgę Kapłańską oraz Sifre odnoszące się do Ksiąg Liczb i Powtórzonego Prawa. Nie tworzą one jednej księgi napisanej przez jednego autora. Zachowują nauczanie i sposoby argumentacji rozwijane w różnych środowiskach rabinicznych.

Midrasz agadyczny

Midrasz agadyczny podejmuje przede wszystkim zagadnienia opowieści, teologii i etyki. Pyta o wiarę, ludzkie wybory, cierpienie, sprawiedliwość czy znaczenie historii Izraela. Może rozwijać losy bohatera, zestawiać odległe fragmenty Biblii albo posługiwać się obrazowym porównaniem. Nie jest przez to po prostu zbiorem szczegółowych przepisów.

W zbiorach agadycznych obok siebie występują różne objaśnienia tego samego wersetu. Redaktorzy nie zawsze sprowadzali je do jednej zgodnej odpowiedzi. Zachowanie wielu głosów pozwala zobaczyć tok dyskusji i różne pytania kierowane do tekstu. Odczytanie jednej opowieści jako jedynego obowiązującego stanowiska całego judaizmu może zniekształcić jej funkcję.

Zbiory midraszy i związek z Talmudem

Rozpoznawalna nazwa Midrasz Rabba, czyli Wielki Midrasz, odnosi się do zespołu zbiorów związanych z księgami Tory i pięcioma zwojami czytanymi przy określonych okazjach. Poszczególne części mają własną historię powstania. Wśród innych ważnych zbiorów znajduje się Tanchuma, obejmująca komentarze i nauczanie związane z czytaniami biblijnymi.

Midrasz i Talmud są ze sobą powiązane, lecz nie są nazwami tego samego dzieła. Talmud rozwija dyskusję wokół Miszny i zawiera zarówno materiał prawny, jak i narracyjny. Zbiory midraszowe często organizują nauczanie wokół kolejnych fragmentów Biblii. Niektóre przekazy i interpretacje pojawiają się w obu rodzajach piśmiennictwa, nieraz w różnych wersjach.

Jak czytać tekst midraszowy

Pierwszym krokiem jest sprawdzenie, do jakiego wersetu odnosi się komentarz i jakie pytanie próbuje rozwiązać. Ważne są gra słów, przywołane cytaty i kontekst całego wywodu. Obrazowy lub niezwykły szczegół może służyć przekazaniu idei, a nie odtworzeniu wydarzenia w rozumieniu współczesnej historiografii. Sposoby rozumienia dosłowności midraszy różnią się także wewnątrz tradycji żydowskiej.

Midrasze są studiowane jako część dziedzictwa religijnego i literackiego. Inspirują kazania, edukację oraz nowe interpretacje. Określenie współczesnego tekstu mianem midraszu może oznaczać świadome nawiązanie do dawnej metody, nie zaś jego przynależność do klasycznego zbioru. Dla rozpoznania takiej różnicy przydatne są tytuł dzieła, autor, czas powstania i biblijny punkt odniesienia.