Tanach i trzy części Biblii hebrajskiej

Tanach jest żydowskim zbiorem ksiąg biblijnych, określanym także jako Biblia hebrajska. Nazwa powstała od początkowych liter trzech części: Tora, Newiim, czyli Prorocy, oraz Ketuwim, czyli Pisma. W tradycyjnym żydowskim sposobie liczenia zbiór obejmuje 24 księgi. Zapis Tanakh, spotykany w publikacjach obcojęzycznych, odnosi się do tego samego pojęcia.

Tora jako pierwsza część Tanachu

Tora w znaczeniu Pięcioksięgu obejmuje Księgi Rodzaju, Wyjścia, Kapłańską, Liczb i Powtórzonego Prawa. Opowiada o stworzeniu, patriarchach i matriarchiniach, wyjściu z Egiptu oraz przymierzu. Zawiera również przepisy religijne i zasady życia wspólnoty. W judaizmie zajmuje szczególne miejsce pośród tekstów biblijnych.

Słowo Tora może mieć jednak szersze znaczenie i odnosić się do żydowskiego nauczania, w tym do tradycji ustnej. Dlatego zdanie o studiowaniu Tory nie zawsze oznacza czytanie samych pięciu ksiąg. Przy opisie budowy Tanachu chodzi o Torę jako wyodrębnioną pierwszą część zbioru, a nie o wszystkie późniejsze dzieła judaizmu.

Newiim i Ketuwim

Newiim obejmują zarówno opowieści o dziejach Izraela, jak i księgi związane z wystąpieniami proroków. Należą tu między innymi Jozue, Sędziowie, Samuel, Księgi Królewskie, Izajasz, Jeremiasz i Ezechiel. W tej części mieści się także zbiór Dwunastu Proroków. Nazwa Prorocy obejmuje zatem szerszy zakres niż same zapowiedzi przyszłości.

Ketuwim są zróżnicowanym zbiorem Pism. Znajdują się w nim między innymi Psalmy, Księga Przysłów, Hiob, Pieśń nad Pieśniami, Rut i Estera. Do Pism należy również Księga Daniela, umieszczana w chrześcijańskich Bibliach w innym otoczeniu. Ten przykład pokazuje, że znajomość układu jednej tradycji nie zawsze wystarcza do odnalezienia tekstu w drugiej.

Dlaczego Tanach liczy 24 księgi

Liczba ksiąg zależy od sposobu dzielenia materiału. Dwanaście krótkich ksiąg prorockich tworzy w tradycyjnym żydowskim liczeniu jedną całość. Podobnie Pierwsza i Druga Księga Samuela liczone są razem, a wspólną pozycję stanowią Ezdrasz i Nehemiasz. Różnica w numeracji nie musi więc oznaczać różnicy w zawartości tekstu.

Tora obejmuje pięć ksiąg, Prorocy osiem, a Pisma jedenaście. W wydaniu cyfrowym niektóre z tych jednostek mogą być pokazane jako osobne odnośniki do pierwszej i drugiej części. Samo policzenie pozycji w menu może zatem dać wynik inny niż tradycyjna liczba 24. Warto sprawdzić zasadę, według której uporządkowano konkretną edycję.

Tanach a Stary Testament i Talmud

Tanach i chrześcijański Stary Testament mają znaczną część materiału wspólną, lecz nie są pojęciami całkowicie wymiennymi. Różnią się układem, kontekstem religijnym, a w części wyznań również zakresem ksiąg. Nazwa Stary Testament zakłada chrześcijańską relację z Nowym Testamentem. Żydowskie określenie Tanach nie zawiera takiego założenia.

Talmud jest innym zbiorem. Obejmuje Misznę i dyskusje rabiniczne, które dotyczą między innymi prawa, interpretacji i życia religijnego. Odwołuje się do Biblii, ale nie jest jej kolejną częścią ani zamienną nazwą Tanachu. Czytanie tekstu biblijnego wraz z komentarzem również nie sprawia, że komentarz staje się jedną z jego 24 ksiąg.

Tanach w nauce i modlitwie

W żydowskim życiu religijnym teksty Tanachu są studiowane, komentowane i odczytywane podczas modlitwy. Tora ma swój cykl czytań, a inne księgi wiążą się z określonymi obrzędami i świętami. Przykładem jest Estera czytana w Purim. Obecność fragmentu w liturgii nadaje mu dodatkowy kontekst obok miejsca zajmowanego w całym zbiorze.

Tanach zawiera opowiadania, poezję, przepisy i wypowiedzi prorockie. Każdy z tych gatunków wymaga uwagi na właściwy mu sposób przekazu. Psalm nie jest napisany w taki sam sposób jak katalog praw, a obraz prorocki nie pełni funkcji kronikarskiej. Rozpoznanie rodzaju tekstu i żydowskiej tradycji jego odczytywania pomaga uniknąć przypadkowych uproszczeń.