Kabała – co oznacza i jakie miejsce zajmuje w judaizmie?

Kabała to zespół tradycji mistycznych rozwijanych w judaizmie, poświęconych ukrytemu znaczeniu Tory oraz relacji między Bogiem, światem i człowiekiem. Hebrajska nazwa wiąże się z otrzymywaniem i przekazywaniem tradycji. Kabała nie jest jedną księgą ani odrębną religią o jednolitym systemie nauczania. Obejmuje różne szkoły interpretacji, teksty i praktyki, których wspólnym odniesieniem jest poszukiwanie głębszego rozumienia życia religijnego.

Miejsce kabały w historii judaizmu

Żydowska mistyka ma korzenie wcześniejsze niż średniowieczna kabała. Obejmowała między innymi rozważania nad stworzeniem i biblijnymi obrazami Bożego tronu. Kabała w bardziej określonym historycznie znaczeniu kształtowała się w średniowiecznej Europie, szczególnie w Prowansji i na Półwyspie Iberyjskim.

Rozwój ten wiązał się z nowymi sposobami czytania Biblii i opisywania Bożej obecności. Ważną rolę odegrała Księga Bahir, a następnie literatura Zoharu. Tradycja odwoływała się do autorytetu dawnych mędrców, ale historycy analizują także konkretne środowiska, w których teksty były tworzone, rozpowszechniane i komentowane.

Zohar i interpretacja Tory

Zohar, czyli Księga Blasku, należy do najważniejszych dzieł kabały. Jest rozbudowanym zbiorem mistycznych interpretacji, opowieści i komentarzy, zapisanych w znacznej części po aramejsku. Jego lektura wykorzystuje tekst Tory jako punkt wyjścia do rozważań o Bogu, stworzeniu i sensie religijnych przykazań.

Tradycyjnie Zohar przypisywano Szymonowi bar Jochajowi, mędrcowi z II wieku. Badania historyczne wiążą zasadniczy rozwój tego korpusu ze średniowieczną Hiszpanią oraz środowiskiem Mojżesza z León i innych kabalistów. Warto rozróżniać religijną atrybucję dzieła od ustaleń dotyczących jego powstawania i obiegu.

Ein Sof i dziesięć sefirot

Ein Sof oznacza nieskończoność i odnosi się do Boga rozpatrywanego poza granicami ludzkiego poznania. Kabalistyczne opisy próbują następnie wyjaśnić, jak ukryty i nieskończony Bóg pozostaje związany ze światem. Jedną z głównych odpowiedzi jest nauka o dziesięciu sefirot, przedstawianych jako wymiary lub sposoby Bożego przejawiania się.

Sefirot bywają ukazywane na schemacie nazywanym drzewem życia. Obejmują między innymi mądrość, rozumienie i miłosierdzie, lecz ich znaczenia wynikają z całej sieci relacji opisanych przez kabalistów. W żydowskiej interpretacji nie są dziesięcioma niezależnymi bóstwami. Symboliczny język służy rozważaniu wielości przejawów w ramach Bożej jedności.

Praktyka religijna kabalistów

Kabalistyczna refleksja jest powiązana z praktyką religijną. Studiowanie, modlitwa i spełnianie przykazań mogą być rozumiane jako działania o znaczeniu wykraczającym poza jednostkowe doświadczenie. W niektórych szkołach szczególną rolę odgrywa intencja modlącego się oraz symboliczne odczytywanie słów i gestów.

Istniały również nurty skupione na doświadczeniu kontemplacyjnym, kojarzone między innymi z Abrahamem Abulafią. Pracowano w nich z literami, imionami i interpretacją tekstów. Takie praktyki należą do określonych tradycji mistycznych; nie opisują codziennych obowiązków wszystkich Żydów ani jednego powszechnego sposobu modlitwy.

Późniejsze szkoły i współczesne użycia nazwy

W XVI wieku duży wpływ wywarło nauczanie Izaaka Lurii, rozwijające obrazy stworzenia, ograniczenia i naprawy. Później idee mistyczne stały się ważne między innymi dla chasydyzmu. Historia kabały nie kończy się zatem na Zoharze: kolejne środowiska tworzyły własne komentarze i akcentowały odmienne pytania religijne.

We współczesnym obiegu nazwą kabała określa się także popularne systemy duchowości i uproszczone zestawy symboli. Ich związek z tekstami i praktyką judaizmu bywa różny. Aby rozumieć konkretne nauczanie, trzeba ustalić jego autora, źródła i środowisko. Samo użycie hebrajskich nazw lub diagramu sefirot nie wyjaśnia jeszcze charakteru danej szkoły.