Targum – czym jest aramejski przekład Biblii hebrajskiej?

Targum to określenie przekładu, używane w badaniach nad judaizmem przede wszystkim wobec aramejskich tłumaczeń Biblii hebrajskiej. Liczba mnoga brzmi targumim, po polsku także targumy. Teksty te często łączą przekład z objaśnieniem sensu. Nie tworzą jednej księgi o jednolitej postaci: zachowały się różne targumy, odnoszące się do różnych części Biblii i środowisk jej interpretowania.

Dlaczego tłumaczono Biblię na aramejski?

W starożytnych społecznościach żydowskich hebrajski pozostawał językiem świętych tekstów, natomiast wielu odbiorców posługiwało się na co dzień aramejskim. Tłumaczenie pomagało rozumieć treść czytań. Targumy wiążą się dlatego zarówno z nauczaniem, jak i z tradycją publicznego odczytywania Pisma w synagodze.

Przekład ustny i utrwalone później teksty pisane należą do długiego procesu przekazywania tradycji. Datowanie poszczególnych warstw bywa trudne: wiek zachowanego rękopisu nie musi odpowiadać wiekowi zawartego w nim objaśnienia. Nie należy więc przypisywać wszystkim targumom jednego autora ani jednej daty powstania.

Przekład, który również interpretuje

Tłumaczenie wymaga wyboru między możliwymi znaczeniami słów i konstrukcji zdania. W targumach interpretacja może być szczególnie wyraźna: pojawiają się dopowiedzenia, rozwinięcia opowieści i objaśnienia religijne. Czytelnik otrzymuje wówczas nie tylko tekst w innym języku, ale również wskazówkę, jak go rozumieć.

Zakres takich rozwinięć jest zróżnicowany. Niektóre targumy trzymają się bliżej kolejności i zwięzłości tekstu hebrajskiego, inne włączają znacznie więcej materiału objaśniającego. Z tego powodu określenie „targum” nie oznacza automatycznie przekładu dosłownego, a porównywanie tekstów wymaga uwzględnienia ich własnej metody.

Onkelos, Jonatan i inne tradycje

Targum Onkelosa jest szczególnie ważnym aramejskim przekładem Tory, czyli Pięcioksięgu. Jego autorytet został utrwalony w tradycji rabinicznej. Targum Jonatana wiąże się natomiast przede wszystkim z księgami Proroków. Podobieństwo nazw nie powinno przesłaniać różnicy między zakresem tych tekstów.

Znane są także inne tradycje, między innymi Targum Neofiti oraz targumy określane jako palestyńskie. Niektóre zawierają obszerne rozszerzenia opowieści biblijnych. Nazwy przekazują informacje o przypisywanym autorstwie, pochodzeniu lub historii rękopisu, lecz wymagają osobnego objaśnienia przy każdym dziele.

Targum a Talmud i midrasz

Targum jest związany z tłumaczeniem tekstu biblijnego na aramejski. Talmud zawiera natomiast Misznę i rozwijające ją dyskusje rabiniczne. Nie są to różne nazwy tej samej księgi, choć oba rodzaje tekstów należą do szerokiego dziedzictwa nauki żydowskiej i mogą posługiwać się podobnymi językami.

Midrasz oznacza tradycję objaśniania Pisma oraz dzieła zawierające takie interpretacje. Targumy mogą przejmować materiał o charakterze midraszowym, ale zachowują układ związany z przekładaniem księgi. Gatunki pozostają ze sobą w kontakcie; ich rozróżnienie dotyczy przede wszystkim sposobu pracy z tekstem i jego formy.

Znaczenie targumów dla czytelników Biblii

Targumy pomagają poznać, jak wcześniejsze społeczności żydowskie rozumiały opowieści, przykazania i obrazy biblijne. Uzupełniają wiedzę o języku oraz historii interpretacji. Są cenne także jako rękopiśmienne świadectwa kultury, zachowane w bibliotekach i opracowywane przez badaczy.

Przy korzystaniu z targumu warto odróżniać hebrajski tekst Biblii, jego aramejską wersję i współczesne tłumaczenie tej wersji. Każda warstwa ma własną historię. Porównanie może pokazać, co zostało objaśnione lub dopowiedziane, lecz sam dodatek interpretacyjny nie powinien być bez sprawdzenia przedstawiany jako dosłowne brzmienie Biblii hebrajskiej.