Ornat – czym jest i co oznaczają jego kolory

Ornat to wierzchnia szata liturgiczna noszona przez kapłana podczas sprawowania mszy. W katolickim obrządku rzymskim zakłada się go na albę i stułę. Ma otwór na głowę, okrywa ramiona oraz tułów i nie posiada osobnych rękawów. Jego barwa nawiązuje do okresu liturgicznego albo charakteru obchodzonego święta. Ornat wskazuje na zadanie celebransa w zgromadzeniu, a jego forma i dekoracja należą również do historii chrześcijańskiej sztuki oraz rzemiosła.

Kto zakłada ornat i w jakich okolicznościach

Ornat jest właściwą szatą kapłana celebrującego mszę, a więc prezbitera lub biskupa. Nie jest zarezerwowany dla jednego szczebla kościelnej hierarchii. Może być noszony także podczas innych czynności bezpośrednio związanych z mszą, jeśli przewiduje to porządek liturgiczny. Jego użycie wynika z funkcji sprawowanej w danym obrzędzie.

Diakon pełni inną posługę i ma własną szatę wierzchnią, dalmatykę. Ornat nie oznacza zatem po prostu uroczystego ubioru każdej osoby przy ołtarzu. Podczas koncelebry można zobaczyć wielu kapłanów w ornatach, ponieważ wspólnie sprawują Eucharystię. Przepisy przewidują również szczególne sytuacje związane z dostępnością szat.

Co oznaczają kolory ornatów

W tradycji rzymskiej biel towarzyszy między innymi okresom Bożego Narodzenia i Wielkanocy oraz licznym świętom Pańskim, maryjnym i świętych. Czerwień występuje w obchodach męki Chrystusa, Zesłania Ducha Świętego oraz męczenników. Zieleń jest charakterystyczna dla okresu zwykłego. Kolory pomagają rozpoznać temat i miejsce celebracji w roku.

Fiolet stosuje się w Adwencie i Wielkim Poście, a także w liturgii związanej ze zmarłymi. Róż może pojawić się w trzecią niedzielę Adwentu i czwartą niedzielę Wielkiego Postu. Istnieją również dopuszczone użycia czerni oraz szat uroczystych w innych barwach. Dobór koloru podlega regułom liturgicznym, które mogą uwzględniać lokalne zwyczaje.

Jak zmieniał się kształt ornatu

Początki kroju wiąże się z obszernym płaszczem znanym w świecie rzymskim. Z czasem szata otrzymała wyraźne zastosowanie liturgiczne. Średniowieczne ornaty mogły szeroko otaczać ciało, natomiast w późniejszych stuleciach ograniczano ich szerokość, aby ułatwić ruchy rąk. Powstały w ten sposób różne formy zachowane w zbiorach kościelnych i muzealnych.

W potocznym opisie szat często odróżnia się obszerniejszy krój nazywany gotyckim od bardziej usztywnionej i zwężonej formy rzymskiej. Nazwy te opisują typ wyglądu, a nie pewną datę powstania konkretnego egzemplarza. Współczesny ornat może nawiązywać do dawnych wzorów, łącząc historyczną inspirację z nowym materiałem i sposobem wykonania.

Jak rozumieć zdobienia i symbolikę

Na ornatach występują krzyże, przedstawienia Chrystusa i świętych, ornamenty roślinne oraz pasy haftu. W dawnych szatach rozbudowane sceny umieszczano także na plecach, widocznych dla zgromadzenia przy określonym ustawieniu celebransa. Cenne tkaniny i hafty pokazują pracę licznych rzemieślników oraz sposób wyrażania religijnych treści przez sztukę.

W homilii z 5 kwietnia 2007 roku Benedykt XVI odniósł tradycyjną modlitwę przy zakładaniu ornatu do przyjęcia jarzma Chrystusa. Wyjaśniał tę symbolikę w związku z miłością i służbą. Szata przypomina więc o zobowiązaniu wynikającym z posługi. Jej znaczenie nie ogranicza się do ozdoby ani wyróżnienia osoby celebrującej.

Ornat a alba, stuła i kapa

Alba jest długą, jasną szatą zakładaną pod ornat. Stuła to wąski pas materiału noszony przez kapłana wokół szyi, a przez diakona w odmienny sposób. Kapa ma formę szerokiego płaszcza używanego między innymi w procesjach i niektórych nabożeństwach. Przedmioty te mogą należeć do jednego kompletu, ale pełnią różne funkcje.

Ornaty występują również w części innych tradycji zachodniego chrześcijaństwa, między innymi w liturgii anglikańskiej. Nie wszystkie wspólnoty stosują jednak identyczny ubiór i te same reguły kolorów. Przy oglądaniu szaty warto rozpoznać zarówno jej nazwę, jak i środowisko religijne, z którego pochodzi. Ułatwia to odczytanie jej zastosowania oraz zdobień.